| 18:22   
کد خبر : 11312

گفتگو با «شیما شاه‌محمدی» نوازنده، مدرس و مؤلف کتب ساز «کمانچه»:

چندی پیش کتاب «هجده قطعه پیش‌درآمد برای کمانچه سُل کوک» که پیش‌تر با کوک ویولون منتشر شده بود، توسط بهنوش کاظمی‌زاده برای کمانچه باز تنظیم و توسط انتشارات ماهور، به علاقه‌مندان موسیقی سنتی ایرانی ارائه شد که گفتگوی تفصیلی با این هنرمند، پیش‌تر به حضور مخاطبان روزنامۀ «هنرمند» ارائه شد. پیش‌تر نیز دو جلد کتاب با عنوان «دستور کمانچه» توسط «شیما شاه‌محمدی» در همین زمینه توسط انتشارات «ماهور» منتشر شد.

به گزارش پیام نو، چندی پیش کتاب «هجده قطعه پیش‌درآمد برای کمانچه سُل کوک» که پیش‌تر با کوک ویولون منتشر شده بود، توسط بهنوش کاظمی‌زاده برای کمانچه باز تنظیم و توسط انتشارات ماهور، به علاقه‌مندان موسیقی سنتی ایرانی ارائه شد که گفتگوی تفصیلی با این هنرمند، پیش‌تر به حضور مخاطبان ارائه شد. پیش‌تر نیز دو جلد کتاب با عنوان «دستور کمانچه» توسط «شیما شاه‌محمدی» در همین زمینه توسط انتشارات «ماهور» منتشر شد.

مروری بر رزومۀ «شیما شاه‌محمدی»

شیما شاه‌محمدی متولد 1362 است دارای مدرک دوره کارشناسی ارشد نوازندگى ساز قیچک و کارشناسی نوازندگی ساز کمانچه از دانشگاه هنر و اولین ورودی کارشناسی‌ارشد در رشتۀ نوازندگی «قیچک» بوده است و ۱۸ سال فعالیت هنری در زمینه نوازندگی ساز قیچک و کمانچه، همکاری با گروه‌های موسیقی متعدد برای اجرای موسیقی و ضبط آثار هنری در ایران و خارج از ایران را در کارنامۀ هنری خویش به ثبت رسانده است.

دبیرتحریریه بخش موسیقی فصلنامه علمی پژوهشی نقطه سال ۱۳۸۱ فعالیت‌های اجرایی در حوزه همکاری با گروه‌های موسیقی سیمرغ، خورشید، مهتاب، نیستان، کوارتت زهی چهارگان، گروه زندواف ،طیفور، درنگ، خنیاگران مهر، ارکستر سازهای ملی ایران همچنین همکاری با اساتید و هنرمندانی چون احمد پژمان، فرهاد فخرالدینی، بهزاد عبدی، حمید متبسم، مجید درخشانی، همایون شجریان، علیرضا قربانی، محمد معتمدی و دیگر هنرمندان برای اجرای کنسرت، ضبط آلبوم‌های صوتی و تصویری، شرکت در فستیوال‌های موسیقی در ‎کشورهای مختلف و نگارش مقالات و نوشته‌هایی همچون مقاله‌هاى نابغه‌ای فرشته یا فرزند ابلیس، موسیقی و مدرنیته در فصلنامه علمی پژوهشی هنر، کتاب دستور کمانچه جلد اول و دوم و مقاله ى رقص کُردى و موسیقى آن، ‎تکنوازی اجرا با ارکستر و حضور در ‎اورگانیزال کیف اوکراین، اجرا با ارکستر فیلهارمونیک شهر تهران، و ارکستر پارسوا به عنوان سولیست و نوازندگی در آلبوم‌هایی با عناوین «فصل باران»، «بودن و سرودن»، «آسمانه»، «سیمرغ»، «هیچ مگو»، «ترانه‌های کودکی»، «همان یک شرار و دیگر هیچ»، «عیاران»، «چهارگان»، «زمان»، «سالنامه»، «در محاصره»، «سوییت برای قیچک و ارکستر زهی» تنها بخشی از رزومۀ هنری این بانوی هنرمند است.

آشنایی مختصر با آثار «شیما شاه‌محمدی»

«شاه‌محمدی» در جایگاه نویسندۀ کتاب‌های «دستور کمانچه» در توضیح مختصری که به عنوان مقدمه در کتاب آمده در جلد اول آورده است: «بنابر مطالعات و تجربیات گسترده در امر آموزش، تلفیق آواز و حرکت، از کارآمدترین شیوه‌ها برای آموزش موسیقی است، بر این اساس، نگارنده از تلفیق این دو برای آموزش به نوآموزان در این کتاب بهره برده است. با توجه به انعطاف پذیری کار عملی در تدریس، نگارنده نیز تجربیات خود را با عنوان «یک تجربه» در این کتاب آورده است. کتاب دستور کمانچه با تمرکز بر آموزش مقدماتی ساز کمانچه، با ارائه یک چارچوب کلی برای این هدف، نوشته شده است.»

در مقدمۀ جلد دوم کتاب نیز چنین آمده است: «در این کتاب هنرجویان فواصل موسیقی ایرانی را فرا می‌گیرند. در هر دستگاه یک تصنیف و چند قطعه آورده شده است. برای فراگیری درستِ فواصل، بهتر است در هر دستگاه، درآمد و گوشه های محدوده ی درآمد به صورت شفاهی تدریس شوند تا هنرجو به درک درستی از فضای مُدال و فواصل آن دستگاه برسد. خطی آوازی به نام «یک تجربه» در هر دستگاه آورده شده است که گردش نغمات و نت های اصلی در محدوده ی درآمد را نشان می دهد. هدف این کتاب ارائه ی یک چارچوب کلّی برای آموزش دوره ی متوسطه ی ساز کمانچه است، با این امید که مفید و مؤثر واقع شود.» آن چه پیشکش حضور می‌شود، گفتگو با «شیما شاه‌محمدی» مؤلف کتاب‌های «دستور کمانچه» است که امید آن داریم مورد قبول شما مخاطبان شریف روزنامۀ هنرمند قرار بگیرد.

3

شیما شاه‌محمدی، مدرس، نوازنده و مؤلف کتب «کمانچه» بااشاره‌به‌این‌که دوره‌های نوازندگی به سرعت تعویض می‌شوند و پیشرفت پیدا می‌کنند و با طرح این سؤال که یک نوازنده تا چه اندازه و در چه زمینه هایی باید به قدما، موسیقی اصیل و آن چه که میراث این سرزمین است وفادار باشد و تا چه اندازه دست هنرمند این رشته باز است که هم از لحاظ تکنیکی و هم از لحاظ رپرتوآر و پردازش موسیقی یعنی آهنگسازی و ایجاد تغییرات در موسیقی، پیشرفت دادن آن و سوق دادن آن به سمت جلو گام بردارد، گفت: این نکته، مبحث بسیار مهمی است که باید بررسی شود و من در این زمینه، باید بگویم که به هنرجویانی که با کوک «سُل» به اجرای قطعات کمانچه می‌پردازند، بعدها و به مرور کوک ویولون را نیز می‌آموزم و این هنرجویان هیچ مشکلی در این زمینه ندارند و جالب اینجاست که مشکلی که وجود دارد، بیشتر در میان اساتید است و من نیز خود، به عنوان کسی که سال‌های سال هنرجو بوده‌ام و سال‌های سال نیز در این زمینه تدریس کرده ام، همواره این مسئله با من وجود دارد.

ایجاد تغییرات بنیادی در نوازندگی کمانچه بیشتر برای اساتید سخت به نظر می‌رسد

وی در ادامه، با اشاره به این نکته که نوازندۀ کمانچه، سال‌های سال مبحثی را با کوک «می، لا، ر، سل» آموخته است و سالیان سال آن را نواخته است و حال می‌خواهد تغییراتی بنیادین در خویش ایجاد کند، برای بیشتر اساتید کاری سخت به نظر می‌رسد، افزود: این اتفاق برای هنرجویان در تمامی سنین، از دانشجویان مقاطع لیسانس یا فوق لیسانس گرفته تا هنرجویان کم سن و سال‌تر و یا کودکانی که از 7 سال شروع به نوازندگی ساز کمانچه می‌کنند و یا حتی کسانی که برای تفریح نوازندگی می‌کنند، می‌تواند دشوار باشد، چرا که باید کوک تغییر کند و در این میان، من برای تمامی این گروه‌های سنی این متد تغییر کوک را امتحان کرده ام.

شاه‌محمدی، با طرح این پرسش که وقتی که کوک عوض می‌شود، هنرجوی کمانچه تا چه اندازه با این قضیه سازگار است و اصلاً چه اندازه این موضوع می‌تواند برای وی به عنوان یک دغدغه به حساب آید، ادامه داد: این موضوع بسیار مهم است که هر کاری را که معلم، به راحتی و درستی می‌تواند انجام بدهد و روی آن تسلط و تبحر دارد، هنرجو هم به همان راحتی می‌تواند آن کار را انجام بدهد و برای او، تا این اندازه درگیری ذهنی وجود نخواهد داشت.

مؤلف کتب «دستور کمانچه»، با تأکید بر این که انتقال کوک در کمانچه یک درگیری ذهنی مهم در میان اساتید ساز کمانچه است، نه هنرجویان، اضافه کرد: همان گونه که من به عنوان یک نوازنده بعد از گذشت سال‌ها که متد این کتاب را نوشته ام، در برخی از موارد، با کوک «می، لا، ر، سُل» راحت‌تر باشم، چون 20 سال با این کوک به نوازندگی پرداخته‌ام و بعد آن را عوض کرده‌ام و امروز نیز به همین دلیل می‌توان گفت که بسیاری از اساتید نیز برای تدریس، با همین کوک راحت‌تر هستند.

وی در همین راستا، بااشاره‌به‌این‌کهاز برخی از اساتید کمانچه شنیده است که می‌گویند ما این متد تدریس را قبول داریم، اما تدریس آن برای ما سخت است و آن هم به این دلیل است که رپرتوآر موجود در این زمینه بسیار کم است و یا باید اساتید به دنبال یک سری از کتب جدید بگردند و آن‌ها را بنوازند تا بتوانند تدریس کنند، اظهار داشت: این مسائل، مباحثی است که که بسیار مهم است و باید به ان پرداخته شود که ما به عنوان یک استاد، تا چه اندازه برای تربیت هنرجویان مسئول هستیم و از طرف دیگر، زمانی که ما کوک را چیز دیگری در نظر می‌گیریم و کوک را بر اساس «می، لا، ر، سُل» تدریس می‌کنیم، این پرسش نیز مطرح است که هنرجو تا چه اندازه به دنبال نوازندگی ویولون می‌رود و یا چقدر به سمت موسیقی کهن ما، که به عنوان میراث فرهنگی ما محسوب می‌شود، می‌رود و یا رپرتوآری که در دست دارد، تا چه اندازه برای اجرا برای او راحت‌تر است و یا تا چه اندازه گوش او درست تربیت می‌شود.

2

تربیت هنرجوی کمانچه با کوک «سُل» زمینه‌ساز یک نوازندگی راحت و روان است

شاه‌محمدی، تربیت یک هنرجو با کوک «سُل» را زمینه‌ساز یک نوازندگی راحت و روان برشمرده و با اشاره به این موضوع که زمانی که این اتفاق بیفتد، یک هنرجو می‌تواند به راحتی، کتب اساتیدی چون استاد شهنازی و دیگر اساتید را بنوازند، تصریح کرد: این که اصلاً در کتب ویولون، تا چه اندازه رپرتوآر از اساتیدی که مربوط به دورۀ اول نوازندگی کمانچه هستند و در دورۀ قاجار و قبل‌تر از آن در مباحث کتب آموزشی بررسی می‌شوند، وجود دارد و این رپرتوآرها تا چه اندازه در کتب هنرستان‌ها که توسط استاد خالقی و دیگر اساتید نوشته شده است، به میراث کهن اساتیدی مثل درویش خان، تصانیف عارف و شیدا، رپرتوار کامل استاد شهنازی برای بسیار از سازها وجود دارد و هنرجو در آن به صورت کامل با یک دستگاه و آواز آشنا می‌شود و چه اندازه از هنرجو از این اساتید در این کتاب‌ها یاد می‌گیرد، پرسش‌های دیگری هستند که جای بحث‌های فراوان دارند.

وی، با طرح این پرسش که ما به عنوان استاد تا چه اندازه برای هنرجویانمان که مثلاً پنج سال نزد ما به عنوان استاد می‌آمدند و قرار بوده است که ما به او تدریس کنیم، به میراث قدما وفادار بوده‌ایم و تا چه اندازه آنان را به این میراث آشنا کرده ایم، خاطر نشان کرد: اینجا نکته‌ای که مهم است این است که این هنرجو، پس از گذشت 5 سال، چقدر رپرتوآر در دست دارد که بتواند به راحتی نوزاندگی کند و دغدغه‌ای در این زمینه نداشته باشد و بعد از این به استاد مشکاتیان، استاد علیزاده، استاد لطفی و استاد بهاری در دوره‌های دوم و سوم نوازندگی برسد.

شاه‎محمدی، بااشاره‌به‌این‌کهکتاب‌های که در حوزه کمانچه توسط استاد بهاری نوشته شده است، همه با کوک انتقالی هستند و از جایی به بعد، هنرجو باید هنوز این کتاب‌ها را با کوک ویولون بزند، یادآور شد: این نیز از جمله مباحثی است که باید به آن توجه شود و اگر این موضوعات، با یکدیگر یک دست شوند، هنرجو، بدون درگیری ذهنی یک برنامۀ درازمدت چند ساله برای کوک نوازندگی کمانچه در اختیار خواهد داشت و از آن، طرف زمانی که به حوزۀ حرفه‌ای نوازندگی ورود پیدا می‌کند، وارد گروه‌ها می‌شود، نوازندگی او حرفه‌ای می‌شود و یا اصلاً زمانی که به عنوان یک شنوندۀ عام موسیقی گوش می‌کند، گوش دقیق تری داشته باشد و این مبحث انتقالی از ذهن و شنیدار او حذف شده باشد.

با حفظ کوک «سُل، دو» میراث قدمای کمانچه را حفظ کرده‌ایم

وی در همین راستا، با اشاره به این اگر کوک موجود در نوازندگی کمانچه، «سل، دو» باشد، هم میراث قدما را حفظ کرده‌ایم و هم می‌توانیم کتب نسل جدید را بدون درگیری ذهنی در دست داشته باشیم و بزنیم، تأکید کرد: نوازندۀ کمانچه در نهایت در گروه‌ها نیز همین مباحث را می‌نوازند.

شاه‌محمدی بااشاره‌به‌این‌کهجلد نخست کتاب «دستور کمانچه» با تلفیق موسیقی، شعر و پایۀ «سُل‌کوک» نوشته شده و بسیار مبتدی است، گفت: مباحثی که در این کتاب در نظر گرفته شده است، تکنیک‌های مختلفی است که یک هنرجو می‌تواند بنوازد که یکی سری از آن‌ها با ویولون مشترک است و موسیقی به کار گرفته شده در این کتاب، بسیار ساده و با استفاده از متدهای بسیار ساده نوشته شده است، ساده شروع می‌شود و با استفاده از تکینک‌های ساده به انتهای کتاب می‌رسد و هنرجو در نهایت، با این کتاب خواهد توانست یکی سری از تصانیف ساده برای کمانچه را نوازندگی کند و در انتهای این راه، تعدادی از قطعات موسیقی محلی و یا ردیف را به صورت گوشی نواخته باشد.

این مدرس ساز کمانچه، طرح مبحث استفاده از تکنیک بازی در تدریس متدهای کمانچه، بر اساس آن چه را که خود در شیوۀ تدریس به کار گرفته و تجربه کرده است، از دیگر مباحث موجود در این کتب برشمرده و بااذعان‌به‌این‌امر‌کهاین کتب می‌تواند برای سنین بالاتر نیز، در شکل‌دهی و ساخت حرکت نوازندۀ کمانچه، مؤثر باشد، افزود: در ادامۀ جلد یک، هنرجو به این موضوعات خواهد پرداخت و در نهایت، این نکته را که چگونه می‌بایست آرشه را در دست بگیرد تا راحت‌تر با آن بنوازند و از آن استفاده کند، خواهد آموخت و در جلد دوم این کتاب نیز، به صورت جدی‌تر وارد دستگاه‌های موسیقی ایرانی می‌شویم و از همین روست که مباجث تکنیکی موسیقی، در این جلد برای هنرجو بسیار پیچیده‌تر خواهد شد.

وی، مباحث دستگاهی موجود در موسیقی ردیف‌نوازی را از دیگر مباحث موجود در این کتاب برشمرده و با اشاره به این نکته که این مباحث بیشتر در موسیقی ایرانی بیشتر استفاده می‌شود و نه صرفاً موسیقی کلاسیک، ادامه داد: هنرجو، در این کتاب با فرمی نو در تمرین آشنا می‌شود و خواهد دانست که در ابتدای راه، برای گرم کردن دست‌هایش باید از چه تکنیکی استفاده کند، چه تمریناتی را باید به صورت فیزیکی و چه تمریناتی را باید به صورت ذهنی انجام بدهد، بعد از آن به نُت‌خوانی و سلفژ خواهد پرداخت و در کنار آن، گام هایی را که بر اساس موسیقی ایرانی تنظیم شده اند، خواهد شناخت.

شاه‌محمدی با اشاره به این نکته که ما تا قبل از این، به صورت پیشرفته در کتاب‌های موسیقی، گام را نمی‌دیدیم و مثلاً اشاراتی می‌شد، اضافه کرد: اگر فرد، کتاب‌های استاد خالقی را می‌نواخت، اگر دستگاه شور را می‌آموخت، یک گام شور را نیز می‌آموخت، اما در این کتاب گام با آرشۀ مشخص، معمولاً در دو اکتاو و از جایی به بعد در پوزیسیون طراحی شده است که فرم دست هنرجو و حرکت دست او بر روی آرشه، برای ورود به دستگاه به راحتی می‌تواند توالی اصوات دستگاه را به درستی بنوازد و این موضوع، هم از نظر تکنیکی مهم است و هم از نظر این که گوش، انگشتان و ذهن نوازنده وارد دستگاهی که می‌خواهد بزند، می‌شود، حائز اهمیت بسیار است.

 

کتاب نخست «دستور کمانچه» در بخش «یک تجربه» به ارائۀ تکنیک‌های ساده می‌پردازد

 

وی، در همین راستا، با تأکید بر این که در کتاب نخست «دستور کمانچه» به این موضوع پرداخته شده است که یک هنرجو، چگونه وارد مبحث گرفتن ساز و یا در دست گرفتن آرشه شود و همۀ این مسائل به صورت یک تجربه در این اثر، به هنرجو انتقال داده شده است، اظهار داشت: در کتاب نخست بخش «یک تجربه» به ارائۀ تکنیک‌های ساده می‌پردازد و در همین بخش، در کتاب دوم، یک خط آوازی هستند که هنرجو را وارد فضای مُدال دستگاه می‌کند، یعنی شما با حفظ کردن یک خط آوازی بسیار کوتاه توسط هنرجو به راحتی می‌توانید وارد دستگاه‌ها و آوازهای مختلف بشوید و هر جا که مثلاً چهارگاه را می‌شنود، با کمک خط آوازی که آن را نواخته است، بتواند این دستگاه ر ا تشخیص بدهد و خط آوازی دیگر دستگاه‌ها را نیز شناسایی کند.

شاه‌محمدی، با ابراز خرسندی از این که از تدریس در این مبحث نتیجۀ مثبت گرفته است و خود نیز این مبحث را دوست دارد، تصریح کرد: در کنار این روند، هنوجو یک تصنیف را می‌نوازند که موجب می‌شود هم فضای مُدال دستگاه را بهتر یاد بگیرد و هم بعدها، اگر قطعاتی را در جایی شنید، بتواند با یادآوری و یا خواندن آن تصنیف، بتواند با کنار هم و روی هم قرار دادن، الگوهایی که در ذهن دارد، موسیقی‌ای را که می‌شنود، تشخیص بده و یا از یکدیگر تفکیک کند.

خبرنگار: امین کردبچه چنگی

 

ارسال نظر