کد خبر : 5669

به مناسبت روز ملی دریاچه خزر

دکتری اکولوژی گیاهان زراعی گفت: میانگین تراز آب دریای خزر در نیمه اول سال آبی جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته، کاهش داشته است.

پیام نو| مهدیه سلطانی - وجود بزرگترین دریاچه آب شور جهان، دریاچه خزر، یکی از موهبت‌های کشور ماست که برای اکثر ایرانیان، محل ساختن خاطرات بسیار خوبی بوده و هست. ۲۱‌ مرداد، روز دریاچه خزر است؛ روزی که می‌تواند بهانه‌ای برای بیشتر دانستن از آن باشد.

در سال ۲۰۰۳، پنج کشور ساحلی دریای خزر، کنوانسیون تهران را برای حفاظت از محیط‌زیست دریای خزر امضا کردند؛ اما تا ۱۲ آگوست سال ۲۰۰۶ (۲۱ مرداد ۱۳۸۵) طول کشید تا به اجرای آن متعهد شوند. روز متعهد شدن به این عهدنامه را در ایران به نام «روز ملی خزر» نامگذاری کرده‌اند.

در این معاهده، کشورهای جمهوری آذربایجان، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه و ترکمنستان متعهد شدند که دریای خزر را برای نسل‌های حال و آینده از مخاطراتی مانند آلودگی‌هایی با منشأ مختلف، فعالیت‌های خشکی و دریایی مضر برای محیط زیست دریا، نوسانات سطح آب و هرگونه فعالیت تهدیدکننده اکوسیستم دریا محافظت کنند. 

حدود ۱۵ میلیون نفر در کرانه دریای خزر ساکن هستند که به‌واسطه هزاران شغل وابسته به وجود دریای خزر، گذران زندگی می‌کنند. در کنار این آب و هوا و تفرج‌گاه‌های حاصل از وجود این دریاچه، خزر سالانه پذیرای میلیون‌ها گردشگر است که می‌تواند منشأ ایجاد شغل و تولید ثروت باشد. البته وجود این ساکنان و گردشگران مشکلاتی نیز برای دریاچه ایجاد می‌کنند که مهمترین آنها راه‌یابی زباله‌ها به دریاست.

در بین آلودگی‌هایی که از خشکی به دریا وارد می‌شوند، زباله‌های پلاستیکی نزدیک ۸۰ درصد از زباله‌های شناور دریا را تشکیل می‌دهند که امسال با توجه به افزایش مصرف پلاستیک به دلیل پاندمی کوویدـ۱۹، مقدار پلاستیک‌های راه یافته به دریاها افزایش خواهند داشت. دپو کردن زباله‌های شهری در نزدیکی دریا یا در مسیر رودخانه‌های منتهی به دریا، باعث ورود زباله، شیرابه و مواد خطرناک به دریا و تهدید زیست‌بوم آن می‌شود. از طرفی به دلیل محل قرار گرفتن کشورمان، تجمع زباله‌های راه‌یافته به این دریاچه در ساحل ایران بیشتر از دیگر بخش‌های آن است. این زباله‌ها برای گونه‌های دریایی، مشکلات بزرگی ایجاد می‌کنند و گفته می‌شود با افزایش زباله‌های پلاستیکی، مقدار میکروپلاستیک در خوراک دریایی انسان‌ها نیز افزایش یافته است.

دریای خزر محل زندگی گونه‌های مختلف از جمله گونه‌های گیاهی و جانوری منحصر به فرد است که احتمالاً از بین آنها اسم ماهی خاویاری را بسیار شنیده‌اید؛ اما از تنها پستاندار آن، فک خزری چیزی نشنیده‌اید. زیستگاه اصلی فک خزری، تنها پستاندار تمام دریای خزر، خزر شمالی است و جزو گونه‌های در حال انقراض طبقه‌بندی شده است. امیر شیرازی، نماینده مرکز تحقیقات و بازتوانی سگ‌های آبی هلند در ایران، سال گذشته در گفت‌وگویی، با اظهار نگرانی از کاهش شدید جمعیت فک خزری گفت: «بر اساس آخرین برآوردها جمعیت تنها پستاندار آبزی دریای خزر به‌دلیل صید بی‌رویه و آلودگی دریایی از یک میلیون در سال ۱۹۹۱ به کمتر از ۷۰ هزار قلاده در سال جاری میلادی (۲۰۱۹) کاهش یافته و خطر انقراض را جدی کرده است.»

مهمترین دلایل کاهش جمعیت فک‌ها، شکار بی‌رویه در سواحل برخی کشورهای حاشیه دریای خزر، گیر افتادن فک‌ها در تورهای ماهیگیری و زخمی شدن آ‌نها، کاهش غذای اصلی آنها (ماهی کیلکا) به‌دلیل ماهیگیری بیش از توان دریا، از بین رفتن زیستگاه و محل توله‌‌آوری به‌دلایلی مانند یخ‌شکن‌ها، کشتی‌ها، تغییر کاربری ساحل و گرمایش زمین، آلودگی دریا به مواد نفتی، توسعه بیماری و توسعه گونه‌های مهاجم مثل  انواع شانه‌دار دریایی و ... است.

از دیگر آلودگی‌های دریای خزر، آلودگی‌های نفتی است. گفته می‌شود حدود ۲۰ هزار چاه فعال و غیرفعال در دریای خزر وجود دارد که استخراج و انتقال نفت استخراجی باعث رها شدن لکه‌های نفتی روی آب و آلودگی محیط دریا شده است. نکته مهم در این رابطه تجمع بیشتر این لکه‌ها در نزدیکی سواحل ایران به‌دلیل موقعیت جغرافیایی آن است و نیاز به همکاری‌های بین‌المللی برای کنترل و پاکسازی دارد.

مشکل دیگری که اخیراً به‌دلیل تغییرات اقلیمی و کاهش آب ورودی به دریاچه از سمت روخانه‌هایی مانند ولگا ایجاد شده، کاهش سطح آب دریاچه است. بر اساس گزارش مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر مؤسسه تحقیقات آب وزارت نیرو، میانگین تراز آب دریای خزر در نیمه اول سال آبی جاری معادل ۲۷.۳۳ - متر بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ، ۱۵سانتیمتر و در مقایسه با دو سال گذشته، ۲۴ سانتیمتر کاهش داشته است.

شاید برای شما سؤال باشد که نوسانات سطح دریا چه خطری می‌تواند داشته باشد، این کاهش مقدار آب باعث خشک شدن ساحل‌ها و زمین‌خواری و نفوذ افراد به حریم دریا می‌شود، مانند اتفاقی که هم‌اکنون در خلیج گرگان افتاده است. از طرفی اگر دوباره سطح آب دریا به‌دلیل افزایش آب ورودی بالا بیاید، فاجعه انسانی اتفاق خواهد افتاد. همچنین تغییرات میزان شوری و عمق آب می‌تواند محیط زیست دریایی را تغییر داده و باعث انقراض جانواران دریایی شود. برای اینکه بیشتر متوجه میزان خسارت حاصل از این کاهش سطح آب بشویم فقط کافی است در نظر بگیریم که اول مرداد امسال معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار گلستان در پانزدهمین جلسه کمیته ساماندهی و مدیریت مناطق ساحلی گفت: «سازمان بنادر به میزان ۱۰۰ میلیارد تومان هزینه‌های لایروبی خلیج گرگان را تأمین می‌کند؛ زیرا باید پیش از آن‌که خلیج گرگان، بحران‌هایی بیش از این و غیر قابل جبران را تجربه کند، به فکر لایروبی آن باشیم.»

دریای خزر؛ این اکوسیستم بی‌همتای زیبا باید برای ما و نسل‌های آینده حفظ شود، بیاییم با احترام به قوانین طبیعی و حفظ محیط زیست آن، خود را از نعمت ها و لذت‌های آن محروم نکنیم.

دکتری اکولوژی گیاهان زراعی

ارسال نظر